هفتمین مورد بهبودی اچ‌آی‌وی امیدها رو برای درمان طولانی‌مدتِ افراد بیشتر کرد

یه مرد آلمانی، ۶ سال بعد از اینکه برای درمان یه نوع سرطان خون شدید پیوند سلول‌های بنیادی دریافت کرد، همچنان در وضعیت بهبودی از اچ‌آی‌وی (HIV) قرار داره. این شخص که به «بیمار برلین ۲» معروف شده، هفتمین مورد شناخته‌شده در دنیاست که به بهبودی طولانی‌مدت رسیده. نکته جالب اینجاست که سلول‌های اهداکننده به او، فقط یک کپی از یه ژن جهش‌یافته رو داشتن که در برابر اچ‌آی‌وی مقاومه؛ در حالی که در موارد قبلی، اهداکننده‌ها حتماً باید دو کپی از این ژن رو می‌داشتن.

قبلاً تصور می‌شد سلول‌هایی که فقط یک کپی از این ژن رو دارن، مقاومت کوتاه‌مدتی ایجاد می‌کنن و نمی‌تونن ویروس رو کاملاً از بین ببرن. اما این موفقیت جدید که توسط تیمی به سرپرستی کریستین گبلر از دانشگاه پزشکی برلین گزارش شده، راه جدیدی رو برای درک روش‌های احتمالی درمان قطعی اچ‌آی‌وی باز کرده.

اچ‌آی‌وی ویروس خیلی سمجی هست که به سلول‌های ایمنی بدن حمله می‌کنه و سیستم دفاعی رو به شدت ضعیف می‌کنه. این ویروس استراتژی‌های پیچیده‌ای برای بقا داره، مثلاً خیلی سریع جهش پیدا می‌کنه و اگه داروها دقیق مصرف نشن، نسبت به درمان مقاوم می‌شه. اچ‌آی‌وی از گیرنده‌ای به اسم CCR5 برای ورود به سلول استفاده می‌کنه و بعد از ورود، دی‌ان‌ای خودش رو توی ژنوم بدن مخفی می‌کنه. این ویروس می‌تونه سال‌ها توی بعضی سلول‌های ایمنی به صورت خفته باقی بمونه و یه «مخزن» مخفی درست کنه.

این مخزن‌ها عملاً برای سیستم ایمنی نامرئی هستن و داروهای معمولی (ART) که جلوی تکثیر ویروس رو می‌گیرن، نمی‌تونن اونا رو از بین ببرن. به همین خاطر اگه بیمار مصرف دارو رو قطع کنه، ویروس از مخفیگاهش بیرون می‌آد و دوباره عفونت رو شروع می‌کنه. اما پیوند کامل سلول‌های بنیادی نشون داده که می‌تونه این مخزن‌ها رو خالی کنه.

در این روش، ابتدا بیمار تحت شیمی‌درمانی شدید قرار می‌گیره تا بیشتر سیستم ایمنی فعلیش (که شامل سلول‌های حاوی ویروس خفته هم هست) از بین بره. بعد، پیوند سلول‌های بنیادی از اهداکننده، سیستم ایمنی رو از نو می‌سازه. این سلول‌های جدید می‌تونن چندتا مخفیگاه باقی‌مانده ویروس رو شناسایی و نابود کنن.

در پنج مورد از هفت مورد قبلی بهبودی، اهداکننده‌ها دو کپی از یه جهش کمیاب به اسم CCR5 Δ۳۲ داشتن. این جهش باعث می‌شه ویروس اصلاً نتونه راهی برای ورود به سلول پیدا کنه. اما بیمار برلین ۲ خودش از قبل یک کپی از این جهش رو از والدینش داشت. او سال ۲۰۰۹ به اچ‌آی‌وی مبتلا شد و سال ۲۰۱۵ هم فهمید که سرطان خون (لوسمی) داره. پزشک‌ها اهداکننده‌ای پیدا کردن که اون هم فقط یک کپی از این جهش رو داشت. بعد از پیوند، حال بیمار انقدر خوب شد که سال ۲۰۱۸ برخلاف توصیه پزشک‌ها، مصرف داروهای اچ‌آی‌وی رو قطع کرد و از اون موقع تا الان هیچ اثری از ویروس توی بدنش دیده نشده.

این مورد نشون می‌ده که داشتن دو کپی از اون جهش خاص، شرط لازم برای بهبودیِ دائمی نیست و سیستم ایمنی جدید ممکنه از راه‌های دیگه‌ای مخازن ویروس رو از بین ببره. این فرضیه با مورد ششم (بیماری در ژنو) هم تقویت می‌شه، چون اهداکننده اون بیمار اصلاً جهش مذکور رو نداشت ولی اون هم همچنان در وضعیت بهبودی قرار داره.

البته باید واقع‌بین بود؛ روش پیوند سلول‌های بنیادی قرار نیست به درمان روتین برای همه تبدیل بشه. شیمی‌درمانی و پیوند برای بدن خیلی سنگین هستن و خطر عوارض دائمی یا حتی مرگ دارن. اما موفقیت این موارد به دانشمندها کمک می‌کنه تا درمان‌های دارویی یا روش‌های اصلاح ژنتیکی بسازن که همون تاثیرِ از بین بردن مخازن ویروس رو شبیه‌سازی کنه.

محقق‌ها در مقاله خودشون نوشتن که مورد بیمار برلین ۲ نشون می‌ده که کاهش شدید مخازن مخفی ویروس می‌تونه منجر به درمان اچ‌آی‌وی بشه، حتی بدون اینکه نیاز به اون مقاومت ژنتیکیِ خیلی خاص و نایاب باشه. این موضوع اهمیت تمرکز روی حذف مخفیگاه‌های ویروس رو برای رسیدن به درمان قطعی بیشتر از قبل نشون می‌ده.

لینک منبع